Historia zielonogórskiego muzeum z innej perspektywy

Historia zielonogórskiego muzeum liczy przeszło 103 lata. Najlepiej ją poznać poprzez krótkie zapoznanie się z ludźmi, którzy kierowali miejską instytucją muzealną. Muzeum nosiło w swojej historii kilka nazw, które świadczą o jego ewolucji:
• Heimatmuseum in Grünberg,
• Heimatmuseum w Zielonejgórze,
• Muzeum Miejskie w Zielonejgórze,
• Muzeum Okręgowe w Zielonej Górze oraz
• Muzeum Ziemi Lubuskiej.

1. Albert Severin (1851-1934)
W roku 1908 ten grünbergerczyk przekazał swoje eksponaty miastu, których pierwsza wystawa miała miejsce 3 lutego rok później na piętrze w magistracie na rogu dzisiejszej ul. Sikorskiego i pl. Pocztowego (obecnie Izba Skarbowa).

2. Martin Klose (1884-1975 pochowany w niemieckim Bremie)
Nauczyciel gimnazjum realnego ze stopniem doktora. W latach 1922-1945 pełnił funkcję dyrektora Heimatmuseum, a w latach 1945 – 1947 – był kustoszem Miejskiego Muzeum Zielonejgóry, kiedy został pomówiony o współpracę z hitlerowcami oraz o wrogą działalność wobec kultury polskiej w latach powojennych. Został wysiedlony do Worbis w NRD, gdzie pracował jako nauczyciel. W roku 1960 przeprowadził się do swojej córki w Bremie, gdzie przeżył ostatnie lata swojego życia. Zmarł 9 sierpnia. Od 1936 roku Heimatmuseum mieściło się w dawnej osiemnastowiecznym budynku. W obiekcie tym znajdowała się szkoła ewangelicka „Friedrischschule”, którą na początku XX stulecia przemianowano na szkołę publiczną dla uczniów różnych wyznań „Städtische Bürgerschule”, a w roku szkolnym 1918/1919 działał tutaj nawet uniwersytet ludowy, którego dwie sale wynajmowało muzeum. W roku 1940 przeniesiono muzeum na dzisiejszą ulicę Lisowskiego (dawniej ul. Szkolna). Barokowy budynek trzeba było wyremontować i zaadaptować na cele muzealne. Z początkiem 1945 roku muzeum dysponowało niewielką przestrzenią ekspozycyjną (parter i piętro). Przez przypadkowe spotkanie dra Klosa z Czerwonoarmistami udało mu się pozyskać środki i zabezpieczenia zasobów zabytkowych dla swojego muzeum, które przemianowano z niemieckiego na „Muzeum Miejskie w Zielonejgórze”, jako instytucja municypalna. Początkowo muzeum było zamknięte, a jego pracownicy prowadzili inwentaryzację zbiorów, które można było zwiedzać po otrzymaniu specjalnej zgody od burmistrza.
Dostępne były następujące wystawy:
• Na parterze ulokowano ekspozycję o nazwie „Odra. Geograficzne usytuowanie okręgu zielonogórskiego”, która prezentowała mapy, w tym o charakterze historycznym, Dolnego Śląska i powiatu zielonogórskiego z 1879 r., biegu Odry z lat 1751 – 1752, tablice herbowe okolicznych miejscowości i miast, lotnicze fotografie terenu oraz widoki traktu spacerowego Oderwaldu. W ramach części oderwaldzkiej znajdowały się oryginalna łódź, modele i urządzenia portowe, które użytkowano na Odrze, oraz znajdowały się tutaj w gablotach zespoły monet i książek z pałacu w Przytoku i wiele innych, drobnych eksponatów.
• Na piętrze jedną salę zajmowała ekspozycja – „Miasto Zielona Góra”, w której centrum znajdował się model miejskiego ratusza. Znaleźć tam można było herb Zielonej Góry, osiemnastowieczny plan miasta, miejskie pieniądze zastępcze, pejzaże architektoniczne miasta (m. in.: rysunki, grafiki, litografie).
• Oddzielnie obok „Sukiennictwa” na piętrze znajdowała się ekspozycja poświęcona winiarstwu, w której można było podziwiać m. in.: destrukty, beczki z denkami i ryglami, antały, butelki z etykietami, makietę domu Seidla, imitację wieńca z winorośli, rysunki i druki winnic i mapy terenów winiarskich.
• W ekspozycji „Rzemiosło i cechy”, do której dołączono sukiennictwo, znaleźć można było artystyczne wytwory nowożytnego kowalstwa i konwisarstwa, średniowieczne cechowe skrzynie, lady, szyldy, różne narzędzia pracy, cechowe księgi zarządzeń i rejestry rzemieślników zielonogórskich.
• W pokoju mieszczańskim zaaranżowano na biedermeierowskie wnętrze dziewiętnastowiecznego salonu. Przywieziono tu eklektyczne meble, portrety zielonogórzan, a do serwantki ustawiono porcelanę, alabaster i szkło. Całość dopełniła kolekcja osiemnastowiecznych i dziewiętnastowiecznych instrumentów muzycznych oraz okolicznościowe, mieszczańskie wieńce i puchary.
• W ekspozycji „Poeci i uczeni” poprzez pierwodruki, rękopisy, portrety, autografy i pamiątki prezentowano życie i twórczość znanych postaci z literatury.
• Wystawiono również kolekcję szlifowanego, trawionego i barwionego szkła.
• Na klatce schodowej wyeksponowano w szklanych witrynach naczynia ceramiczne oraz wyroby użytkowe z miedzi, mosiądzu i cyny.
• Otwarto również Dział Prehistoryczny, w którym eksponowano drobne zabytki kultury materialnej regionu.

3. Eugenia Łychowska (1889-1958 pochowana we Wrocławiu)
W latach 1946-1948 była dyrektorką muzeum. Za czasów dra Martina Klosa była tłumaczką polską. Absolwentka szkoły malarstwa prof. K. Alchimowicza. Zwiedziła wiele muzeów europejskich. Do Zielonej Góry przyjechała w 1945 r. z Warszawy. Po wojnie w muzeum usunięto portrety władców pruskich (jeszcze za kierownictwa dra Klosa) i Eugenia dążyła ok. od 1946 r. do zbiorów kultury niemieckiej jakiś akcent polski. Za sprawą wielkopolskich i poznańskich muzealników dokonano redukcji ekspozycji do roku 1948. Wyeksponowano wystawę archeologiczna z akcentem na prehistorię, rzemiosło artystyczne, ceramikę, szkło, dziewiętnastowieczne obrazy malarzy polskich („Galeria Malarstwa Polskiego” wtedy tak się nazywała).

4. Krystyna Klęsk (1887-1977 pochowana w Raculi)
Przed wojną była studentką socjologii u prof. F. Znanieckiego w Poznaniu. Po wojnie studiowała etnografię u prof. E. Frankowskiego. Interesowała się ponadto archeologią i historią sztuki. Nauczycielka i referentka ds. Kultury i Sztuki w starostwie powiatowym, zamieszkała w Ługowie. W roku 1949 zlikwidowano ekspozycje, składając je do pomieszczeń, które były zamknięte dla zwiedzających, aby udostępnić część muzeum na potrzeby Wojskowej Komisji Poborowej. W tym czasie p.o. kierowniczki Łychowskiej została etnograf Krystyna Klęsk. W latach 1949-1951 była dyrektorką muzeum.

5. Stanisław Strąbski (1900-?)
W latach 1952-1954 był dyrektorem muzeum. Kontynuował prowadzenie wystaw czasowych, które przekazywało Muzeum Narodowe w Poznaniu. Zarysowywały się silne związki z ośrodkiem poznańskim.

6. Michał Kubaszewski (1930- 1989 pochowany w duńskim Arhus)
W latach 1954-1960 był dyrektorem muzeum.
Historyk sztuki na UAM (obrona pracy w 1953 roku) i asystent w Muzeum Narodowym w Poznaniu. Rok później oddelegowano go do Muzeum Regionalnego, a następnie został w 1957 kierownikiem Muzeum Okręgowego. W latach 60. Przeprowadził się do Warszawy gdzie tworzył obrazy sztalugowe i ścienne, grafikę, rzeźbę, ceramikę i witraż. W 1969 roku wyjechał do Dani, gdzie przeżył ostatnie lata swojego życia.

7. Klemens Felchnerowski "Klem" (1928-1980 pochowany w Zielonej Górze)
Torunianin i absolwent Wydziału Sztuk Pięknych na UMK w Toruniu z dyplomem konserwatorstwa i zabytkoznawstwa. Do Zielonej Góry przeprowadził się w 1953 r., gdzie objął stanowisko Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Niezwykle „płodny” artysta. W latach 1960 – 1965 pełnił funkcje dyrektora Muzeum Okręgowego.

8. Bogdan Kres (1932-2003 pochowany w Zielonej Górze)
Bydgoszczanin. Poznański archeolog i etnograf, uczeń prof. K. Michałowskiego warszawskiej szkoły archeologii śródziemnomorskiej. Członek Stacji Naukowej PTH. W latach 1956 – 1959 pracował w Muzeum Regionalnym w Międzyrzeczu, a w latach 1965-1969 był dyrektorem muzeum. Historyk, archeolog, wykładowca historii starożytnej na WSP w Zielonej Górze. Jego pasją zawodową i badawczą było winiarstwo zielonogórskie, którym szczególnie się zajął w zielonogórskim muzeum. W 1972 r. obronił rozprawę doktorską na temat „Winiarstwo na Ziemi Lubuskiej”. Do 1975 r. nieprzerwanie prowadził tamtejszy Dział Winiarski.

9. Eugeniusz Jakubaszek (1929- )
Poznański historyk sztuki oraz uczestnik zajęć sztuk plastycznych w pracowni prof. E. Wasilkowskiego pochodzący z Zamościa. W 1957 roku zamieszkał w Ośnie Lubuskim, gdzie pracował jako nauczyciel rysunku w tamtejszym Liceum Pedagogicznym. W 1963 r. pracował jako konserwator zabytków w Wydziale Kultury WRN w Zielonej Górze, zajmując się inwentaryzacją zabytkami budownictwa ludowego. To właśnie dzięki niemu rozpoczęto starania o utworzenie skansenu. Oddelegowano go do Muzeum Okręgowego w 1969, gdzie w latach 1970-1975 był jego dyrektorem. Później został Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków w Gorzowie Wlkp., aby wyjechać do Wałbrzycha, gdzie mógł pełnić tam funkcje Wojewódzkiego Konserwatora i dyrektora tamtejszego muzeum. W latach 1988 - 1989 pełnił funkcje kustosza działu poświęconemu ceramice na Zamku w Książu, co zainteresowało go do uprawiania sztuki ceramicznej. Na emeryturę przeniósł się na stałe do Wałbrzycha.

10. Jan Muszyński (1932- )
W latach 1976-1998 był dyrektorem muzeum. Gnieźnieńczyk i poznański historyk sztuki. Podobnie, jak E. Jakubczyk również zaglądał do pracowni prof. E. Wasilkowskiego. W roku 1956, kiedy ukończył swoje studia, przyjechał do Zielonej Góry, gdzie pracował w rozgłośni radiowej i jeszcze jako asystent u Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, aby cztery lata później samemu zostać konserwatorem, którego funkcje pełnił dwa lata. W 1971 roku obronił rozprawę doktorską na UAM w Poznaniu. Aktywnie działał w Lubuskim Towarzystwie Naukowym, gdzie organizował Ośrodek Badawczo – Naukowy. W latach 1975 – 1977 był członkiem Komisji Badań Regionalnych Oddz. w Poznaniu Państwowej Akademii Naukowej. Zwiedził, jako delegat Ministerstwa Kultury i Sztuki, muzea w Moskwie, Leningradzie i w Paryżu.

11. Andrzej Toczewski (1947 – )
Dyrektor muzeum od roku 1998. Absolwent studiów historycznych WSP w Zielonej Górze roku 1976, a doktor nauk historycznych od roku 1983 UAM w Poznaniu. Początkowo pracował w Wojewódzkim Domu Kultury, a później na WSP, gdzie pełnił funkcje redaktora wydawnictw uczelnianych, wykładowcą w Zakładzie Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej orz pełnomocnikiem rektora ds. organizacji uczelni. W latach 1983 – 1988 pełnił funkcje sekretarza Lubuskiego Towarzystwa Naukowego w Zielonej Górze. W ’88 roku został adiunktem w Instytucie Historii na zielonogórskim WSP. W latach 1991 – 1992 przebywał na stypendium Fundacji Kościuszkowskiej w USA. W latach 90. pełnił różne funkcje dyrektorskie w Wydziale Kultury, Sportu i Turystyki w Urzędzie Marszałkowskim, Okręgowej Komisji Badania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu – IPN, a także był prezesem PTH, prezesem Zarządu Okręgu Stowarzyszenia Autorów Polskich, członkiem Okręgowej i Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce oraz przewodniczącym Komitetu Katyńskiego. W roku 1998 wygrał konkurs wojewody zielonogórskiego na stanowisko dyrektora Muzeum Ziemi Lubuskiej, którego funkcje sprawuje do dzisiejszego dnia. W Instytucie Historii PAN w Warszawie ma otwarty przewód habilitacyjny. W okresie jego urzędowania muzeum oferuje nieco inny zestaw w porównaniu do jego historycznych wystaw. Prezentowanych jest dwanaście ekspozycji:
• Sala Zegarowa,
• Sztuka sakralna Śląska lubuskiego,
• Kajetan Sosnowski – Wieża asymetryczna,
• Za czasów dyr. Toczewskiego otwarto i zreorganizowano nowe wystawy, takie jak: (1) Muzeum Wina, (2) Muzeum Dawnych Tortur oraz (3) dział poświęcony historii Zielonej Góry,
• Galerie (1) witraży Marii Powalisz – Bardońskiej, (2) piastowskich książąt Śląska Lubuskiego, (3) Tadeusza Kuntzego, (4) Mariana Kruczka, (5) Złotego Grona oraz (6) dyrektorów muzeum.

Materiały, z których korzystałem:
A. Ciosk, Dr Martin Klose, w: Museion (nr 4/ 1999).
A. Ciosk, Dyrektorzy zielonogórskiego muzeum, w: „Museion (nr 4/ 1999).
A. Ciosk, Historia muzeum w Zielonej Górze (2), w: „Museion” (nr 7/ 2000).
A. Ciosk, Historia muzeum (3), w: „Museion” (nr 8/ 2001).
A. Ciosk, Historia muzeum w Zielonej Górze (4), w: „Museion”, (nr 9/ 2001).
A. Ciosk, Historia muzeum w Zielonej Górze (5), w: „Museion” (nr 12/ 2002).
A. Ciosk, Historia muzeum w Zielonej Górze (6), w: „Museion” (nr 13/ 2003).
A. Ciosk, Historia muzeum w Zielonej Górze (7), w: „Museion” (nr 14/ 2003).
T. Czyżniewski, 100 lat temu w Grünbergu, w: „Gazeta Lubuska” (z dn. 29 03 2008 r.)
Oficjalna strona internetowa Muzeum Ziemi Lubuskiej